پێنج شەممە, 14 شوبات 2013 06:15

مەولەوی كورد

مەولەوی كورد

 

 

نووسەر: ئەنوەر هوژەبری

 كورتەی ژیاننامە

سەیید عەبدولڕەحیم كوڕی مەلا سەعید ناسراو بە مەولەوی ساڵی 1806 لە گوندی سەرشاتەی ناوچەی تاوەگۆزی (سەر بە هەڵەبجە) لەدایک بووە، هەر بە منداڵییەوە لای باوكی دەستی بە خوێندنی قورئانی پیرۆز كردووە.

دواتر بۆ درێژەدان بە خوێندن چۆتە شارەكانی پاوە، مەریوان، سنە، بانە، سلێمانی و هەڵەبجە. لە سلێمانی لە خزمەتی (مەلا عەبدولڕەحمانی نوتشەیی) موفتیی سلێمانی و مامۆستای مزگەوتی مەڵكەندی، ئیجازەی وەرگرتووە. دوای تەواوكردنی خوێندن گەڕاوەتەوە بۆ ناوچەی تاوگۆزی و لەوێ لە گوندی چروستانە بووەتە مامۆستا و لەگەڵ عەنبەر خاتوون زەماوەندی کردووە. دوای ماوەیەک ئاوایی تەوێڵە و لە ڕێبازی خواناسی و عیرفاندا پلەیەکی بەرز بەدەست دێنێت. پاشان کۆچ دەکات بۆ شەمێران لەناوچەی هەڵەبچە و دواتریش بۆ گوندەكەی خۆی واتە سەرشاتە و ساڵی 1882 بە ھۆی ڕووداوێكی دڵتەزێنەوە کۆچی دوایی دەکات. شێعر و شێوازی شێعری مەولەوی مەولەوی شاعیریکی لێھاتوو بووە لە ناو شاعیرانی کلاسیکی کوردیدا کە بە شێوەزاری ھەورامی شێعری نووسیوە.

 

شێعرەكانی مەولەوی

شێعرەکانی مەولەوی لەڕووی بابەت و ناوەرۆکەوە زیاتر شێعری عیرفانی و ئەویندارانەن، لەڕووی ڕواڵەت و فۆرمیشەوە بەوپەڕی پاراوی نووسراون و تەکنیکە ئەدەبییەکانی ئەو سەردەمەی بە باشترین شێوە تێدا بە کار براوە. بڕێ لە بەرھەمەکانی مەولەوی کورد جگە لە دیوانە شێعرەکەی ئەمانەی خوارەوەن: ئەلفەزیلە بە زمانی عەرەبی، عەقیدەی مەرزیە بە شێوەزاری سۆرانی و فوائیح بە فارسی . جۆری داڕشتن و بەکار ھێنانی توانای زمانی، خەیاڵ، ھەست، تەکنیکی ئەدەبی و فۆرم لای مەولەوی شێوەی تایبەتی خۆیەتی و ئەم شاعیرە مەزنە مامۆستایانە وشەکانی وەک کاراکتەری زیندوو لە بەدیھێنای مانای جوان و تابلۆی ڕازاوەدا بەشدار کردووە. نموونەیەک لە شێعرەکانی مەولەوی کورد کە بۆ کۆچی عەنبەرخاتوونی خێزانی نووسیوە بەم شێوەیە: بەست

 

شوورای عاشوورا دیسان بەزمەش

موحەڕەم   ئاما   مەحرەم  شی  نەدەست

ئەو  خەریك  نەچۆڵ    شار   عەدەم  دا

من   نە   كەربەلای   سارای    ماتەم   دا

ئەو    یەزید   مەرگ    وە  ئەسیر   بەردە

من   زادەی   زیاد    خەم   بەقیر    كەردە

بازاڕەن       وادەی     مامەڵەن      ساقی

هەی    بگرە   فانی     وەی   بدەر   باقی

ڕۆ   حسەین   ئاسا    فەردا   كە   ڕۆ  بۆ

داخۆم  سەر  جە  كۆ    لاشەم  جە  كۆ بۆ

 

لەم شێعرەدا مەولەوی ، جگە لە شینگێڕی بۆ عەنبەر خاتوون ئاماژە دەکاتە کارەساتی کەربەلا و ئەو ناخۆشییەی لێی قۆمیوە دەشوبھێنێت بەو ڕووداوەوە. مەولەوی چەند ساڵێکی بەر لە مردنی بە پەرێشانی تێپەڕکردووە و ژیانێكی سەختی بووە و ڕووداوی زۆر ناخۆش لە ژیانی دا رووی داوە. ئەم ڕووداوە ناخۆشانە بوونەتە ھەوێنی چەند شیعرێکی بەرز و كەم وێنە و لە چەند پارچە شیعرێکیدا بەڕوونی کاریگەری ئەم ڕووداوانە دەبینرێت. بۆ نموونە مەولەوی حەوت ساڵ بەرلە مردنی ھەردوو چاوی لە دەست داوە و بەبۆنەی لەدەستدانی سۆمای چاوانییەوە ئەم شیعرەی وتووە:

یاری وەفادار شەرت و بەین بێشۆ

چون نووری دیدەی «مەعدوومی» مەبۆ

وەختێ بەندەی وێش بێحاڵ وەچەم دی

 ئەسرین وەچەمدا ڕێزا و پەشێو بی

 

ئەم دوو بەیتە شێعرە گلەیی مەولەوی لە ژیان و ڕووداوە ناخۆشەكانی ژیان دەخانە ڕوو.

یان لە بەیتێكی دیكەدا دەڵێت:

موتریب، بۆ وە داد دڵگیریمەوە

پیری ھا ئاما وە پیریمەوە

 

واتە:  وەرە بەدەم دڵگرانیمەوە، چونکە پیری ھاتووە بە پپیریمەوە و پێشوازیم لێدەکات.

لە شیعرێکی تردا بەم شێوەیە باسی نزیكبوونەوەی مردن دەكات:

خەم بیم یانێ ھای پێم مدۆ خەبەر

نە دەرگای ھەستی تەشریف بەر ئەو بەر

 

بەشێکی زۆری شیعرەکانی مەولەوی بۆ لاواندنەوە و شیوەن تەرخانکراون و شیعری شیوەن پانتاییەکی فراوانیان لە دیوانەکەیدا گرتووە، یەک لەو شاعیرە کوردانەیە کە زۆرترین شێعری بۆ لەدەستچوونی ئازیز و خۆشەویستان و نزیکانی خۆی ھۆنیوەتەوە. لەشێعرێكدابەم شێوەیە عەنبەر خاتوونی لاواندۆتەوە:

 

ئەدای پەشێویی حاڵاتی جەستەم

دوورەن جە تەحریر خامەی شکستەم

بەڵام «مەعدووم» ھەرس دیدەش جۆش وەردەن

ناعیلاج خامەش وە دەس گیر کەردەن

پەلەپەل پێکان پەل وە خامەدا

یەک فەرد ڕەقەم کەرد وە ڕووی نامەدا:

ئیسە دیدەی دڵ دێوانەکەی وێت

نە بێخی ئاودا مەگێڵۆ پەرێت

 

واتە: باسی حاڵی پەشێوی جەستەم بەم قەڵەمە شکاوە ناکرێ، بەڵام ئەسرینی دیدەم سێڵاوی کردووە و کۆێر بووم، ناچار پەنام بردۆتە بەر قەڵەم بۆ ئەوەی دەستگیرم بێت و لەڕێی ئەوەوە باسی خەمی خۆم بکەم. لێرەدا دێڕە شێعری کۆتایی بەڕاستی دەکرێ لە ڕووی جوانی ناسی و ھاوتەنیشت کردنی وشەکان و داڕشتنی ڕواڵەتی (ڕستەبەندی) و کورت بێژی(ئیجاز) و تەکنیکە ئەدەبی و شێعرییەکانی دیکەوە، بەتەنیا بکرێتە بابەتی وتارێک. نە بێخی ئاودا مەگێڵۆ پەرێت ئیسە دیدەی دڵ دێوانەکەی وێت لە ڕاستیدا داڕشتنی ئاسایی ئەم ڕستەیە بەم شێوەیە: ئیسە دیدەی دڵ (کە) دێوانەکەی وێت(ـە) نە بێخی ئاودا مەگێڵۆ پەرێت. دیدە و ئاو،دڵ و گێڵان (گەڕان) و دێوانە، زۆر مامۆستایانە ڕێکخراون و وەک لە ئەدەبیاتی کلاسیکدا باو بووە ھاوئاھەنگییەکی مانایی زۆر جوانیان لەو دێڕەدا دروست کردووە. دیدە ھەر دەگری و ئاوی لێ دەچی، دڵیش بەردەوام گەڕیدە و شێت و حەیرانی یارە. لەلایەکی ترەوە بۆ نیشاندانی گەورەیی کارەساتەکە وتوویەتی: دیدە لە بنی ئاودا بۆت دەگەڕێت، واتە ئەوەندە گریاوە و ئاوی لەبەر چووە کە خۆی نقوم بووە و ئێستە لە بنی ئاودایە. جگە لەوەش شێواندنی شوێنی وشەکان لە ڕستەکەدا و جێگۆڕکی پێکردنیان (وەك لە سەرەتادا باسكرا) ، واتە دەرچوون لەڕێسای ڕستەبەندی بۆ جوانکردن، بەھێزکردن، کورت کردنەوە و خۆدوور خستنەوە لە بەکارھێنانی وشەی زیادی (یان کورتبێژی) ، نیشانەی زاڵبوونی مەولەوییە بەسەر زمان، ڕێزمان و ھەموو کەرەستەکانی شێعراندندا. لەوەش زیاتر مەولەوی تواناییەکانی زمانی دۆزیوەتەوە و ھەم لەڕووی جوانی ناسی و ھەم لەڕووی خولقاندنی ماناوە توانیویەتی بە ئامێر و كەرەستەی زمان بە باشترین شێوە جوانترین شێعر بخولقێنێت. بڕێك لەو كارانەی مەولەوی لەسەر زمان و ئافراندنی مانا كردوونی دەكرێ بگوترێ هەر ئەو كارانەن كە ئێستا لەم سەردەمەدا ڕەخنەگران و شارەزایانی بواری شێعر وەكوو ئیمتیاز و لایەنی ئەرێنی بۆ شێعر ئاماژەی پێدەكەن، وەك ئەوەی لەم باسەدا واماژەی پێكرا. وەك باس كرا مەولەوی یەكێك بووە لەو شاعیرانەی گەمەی بە زمان كردووە و ئەو تواناییەی لە زماندا دۆزیوەتەوە، ئەم گەمە كردنەش ئەبێتە هۆی دیاریكردنی خاڵێكی ئەرێنیی دیكە بۆ ئەم شاعیرە بە توانایەی كورد. لەبەر ئەوەی هەم توانیویەتی لایەنی سۆز و هەست لە شێعرەكەدا زیاتر بەرجەستە بكاتەوە و هەم لەڕووی ڕیتم و فۆرمیشەوە جوانییەكی مۆسیقایی ڕیتمی و ڕواڵەتی ببەخشێت بە دێڕە شێعرەكان، ئەم نموونەیەش لەم دێرەی خوارەوەدا بە دووپاتكردنەوەی وشەكان دەخاتەڕوو:

 

کۆچی دواییمەن، یاوانم نۆبە

نۆبەی تۆبەمەن، کەرەمدار، تۆبە!

تافی لاویم بەسەرچوو و پیری ھات و پاش پیریش مەرگە و نۆبەی چاولێکنانە، بەڵام ئێستا كاتی ئەوەیە تۆبە بکەم.

لەڕووی وردەكاریی ئەدەبی و جوانكارییەوە، وەك لەو شێعرانەی سەرەوەدا بینران، شێعری مەولەوی جێگای دیاری بۆ خوی لە ناو شێعری كلاسیكی كوردیدا دەست نیشان كردووە. وشەی هەورامی، هەستی ناسك و پەروەردەكراوی سروشتی جوان و خەیاڵی هێزی مەولەوی بێگومان سێ هۆكاری سەرەكین بۆ خولقانی ئەم شێعرانە .

لەبەر ئەوەی مەولەوی كورد زۆر مامۆستایانە  و شاعیرانە بەستە و چامەكانی خۆی دامەزراندووە و بونیاتی ناون، ژمارێكی زۆر لە شێعرەكاتی، كە زیاتر باسی سزوشتی جوان و ڕازاوەی كوردەواری، یان ئەویندارانەیە، كراومەتە گۆرانی.

 

بۆ نموونە ئەم شێعرەی كە بەو بەیتەدەست پێدەكان

دیدەم وەدیدەت شای شیرین چەمان

فیراقت قامەت كەردەن وە كەمان

 

 

Add comment


Security code
Refresh